De januarihemel: wat te zien is aan de nachtelijke hemel deze maand?

Inleiding: een nieuwe cyclus onder de wintersterrenTerwijl het jaar 2026 begint in de winterkou, onthult de januarihemel een uitzonderlijke zuiverheid. De lange nachten zijn een echte gave voor astronomieliefhebbers, die prachtige gelegenheden bieden om de hemel te observeren. De wintersterrenbeelden domineren de hemelkoepel, planeten schijnen als vuurtorens en nieuwsgierigen kunnen zelfs zeldzame en historische verschijnselen meemaken. Bereid warme kleding, verrekijkers of een telescoop voor en laat je leiden onder de schitterende koepel van de winter.Jupiter, koningin van de winterhemelIn januari 2026 is Jupiter de onbetwiste ster van de nachtelijke hemel. De enorme gasplaneet bereikt zijn oppositie op 10 januari 2026, wat betekent dat hij zich tegenover de Zon bevindt in de aardse hemel. Resultaat: hij is extreem helder, de hele nacht zichtbaar en opvallend hoog in de winterhemel. Zelfs met het blote oog is Jupiter gemakkelijk te herkennen: een witgouden glans, stabieler en intenser dan die van een ster.Met eenvoudige verrekijkers kun je zijn vier galileïsche manen – Io, Europa, Ganymede en Callisto – onderscheiden, die zich elke nacht bewegen als een klein hemels ballet. Met een telescoop (vanaf 100 mm opening) onthult de planeet zijn karakteristieke wolkbanden, en geduldige waarnemers kunnen de beroemde Grote Rode Vlek bewonderen, een enorme ovale storm in trage rotatie.Jupiter begint ook een retrograden beweging tot 11 maart 2026. Dit betekent dat hij lijkt achteruit te gaan tussen de sterren van het sterrenbeeld Stier, een effect dat komt door de relatieve positie van de Aarde en de planeet in hun respectievelijke banen. Twee opvallende benaderingen met de Maan zullen deze maand markeren: 3 januari en 30 januari. Prachtige hemelse duetten om vast te leggen, of je nu eenvoudig nieuwsgierig bent of een astrofotograaf.Astronomische verschijnselen die je niet mag missenDe Quadrantiden: de eerste meteorenzwerm van het jaarOp 3 januari bereikt de Quadrantiden hun maximum, een vaak intense maar weinig bekende meteorenzwerm. Normaal gesproken kan hij tot 120 vallende sterren per uur produceren. Dit jaar zal de volle maan echter de waarneming belemmeren, waardoor de zwakste meteoren worden overstraald. Om je kansen te maximaliseren, verlaat je de stadslichten en observeer je tussen 4 en 6 uur 's ochtends in de richting van het noordoosten.Komeet 24P/Schaumasse, bescheiden maar interessantOntdekt in 1911, keert de periodieke komeet 24P/Schaumasse terug. Hij zal op 4 januari het dichtst bij de Zon komen en na 12 januari makkelijker waarneembaar zijn. Zijn magnitude van ongeveer 8 maakt hem zichtbaar met kleine astronomische verrekijkers of kijkers onder een lichtvervuilde hemel. Je kunt hem vinden in het sterrenbeeld Kreeft, boven de oostelijke horizon voor dageraad.De verduistering van de Pleiaden door de MaanOp 27 januari rond 22:30 vindt een zeldzaam spektakel plaats: de Maan verduistert de Pleiaden, het beroemde open sterrenhoopje in het sterrenbeeld Stier. De sterren van dit 'mini-sterrenzwerm' zullen een voor een achter de maan schuiven, om na verloop van tijd weer te verschijnen. Een spektakel om te volgen met het blote oog of verrekijkers, emotioneel door zijn traagheid en precisie.De andere zichtbare planetenSaturnus schijnt nog laag in het zuidwesten bij zonsondergang, genesteld in het sterrenbeeld Vissen. Hij gaat vroeg onder, rond 21:00 uur, en biedt mooie gelegenheden om te observeren aan het begin van de nacht.Uranus troont in de Stier, niet ver van Jupiter, en laat zich raden als een kleine blauwgroene bal door een telescoop.Neptunus, gelegen ten oosten van Saturnus, vereist een krachtiger instrument, maar blijft zichtbaar aan het begin van de avond voordat hij onder de horizon verdwijnt.ObservatietipsIn de winter bevorderen de koude, heldere avonden de astronomische waarneming, maar er zijn enkele voorzorgsmaatregelen nodig:Kleed je warm aan, met meerdere lagen en dunne handschoenen waarmee je je materiaal kunt bedienen.Laat je instrumenten 20 tot 30 minuten aan de buitenlucht wennen voordat je observeert: dit beperkt interne turbulentie.Om Jupiter en de wintersterrenbeelden gemakkelijk te vinden, gebruik je een mobiele app of een draaibaar sterrenkaartje.Kies een open plek in het zuidoosten of zuiden, ver van straatverlichting en stadslichten.Neem een rode zaklamp mee om je nachtzicht te behouden.Verrekijkers van 10x50 zijn ideaal om te beginnen: ze tonen de manen van Jupiter, de belangrijkste dubbelsterren en open sterrenhoopjes zoals de Pleiaden of het Kribbe-sterrenhoopje. Een telescoop van 100 mm of groter laat je Saturnus, zijn ringen en de wolkbanden van Jupiter in detail bewonderen.Oriëntatie op de nachtelijke hemel van januariDe januarihemel wordt gedomineerd door de wintersterrenbeelden, enkele van de spectaculairste van het jaar. Boven in de hemel valt Orion op door zijn gordel van drie op een lijn staande sterren. Net onder zijn boog onthult de Orionnevel (M42) zich als een wazige vlek voor het blote oog, een echte sterrenkribbe die ook door professionals wordt waargenomen. Links van Orion voegt de Stier met het V-vormige Hyadessterrenhoopje en de Pleiaden een elegante aanraking toe aan de hemel. Boven hem herbergt de Koetsier de schitterende gouden ster Capella, terwijl eronder de Grote Hond schijnt met Sirius, de helderste ster van de nachtelijke hemel.Voor aandachtige waarnemers is het ook leuk om de winterlijn te vinden: een imaginaire lijn die Sirius, Procyon en Pollux verbindt, gevolgd door Castor en Capella - een echte sterrenautoroute.Historische anekdotes en ruimtecultuur in januariDe maand januari is ook rijk aan herinneringen aan menselijke prestaties in de ruimtevaart. Op 10 januari 1946 realiseerde project Diana de eerste radarcommunicatie met de Maan: een radiogolven-echo, verzonden vanuit New Jersey, weerkaatste op het maanoppervlak en keerde terug naar de Aarde, waarmee voor het eerst de mogelijkheid werd bevestigd om via golven te communiceren met onze satelliet. Deze prestatie markeerde het begin van de ruimtecommunicatie-era.Op 14 januari 1966 overleed Sergei Korolev, de architect van het Sovjet-ruimtevaartprogramma en vader van de eerste bemande missies. Zonder hem zou de lancering van Joeri Gagarin om de Aarde waarschijnlijk niet mogelijk geweest zijn.Ten slotte werd de hele wereld op 28 januari 1986 geschokt door de tragedie van de spaceshuttle Challenger, die kort na zijn lancering ontplofte. Dit incident beïnvloedde diepgaand de ruimteonderzoek en de manier waarop missies daarna werden voorbereid.Conclusie: een maand van verwonderingDe januarihemel combineert de winterpracht met de belofte van een nieuw begin. Of je nu omhoog kijkt om Jupiter op zijn hoogtepunt te bewonderen, een vallende ster van de Quadrantiden, of de delicate Pleiaden die door de Maan worden verborgen, elk moment van waarneming is een open deur naar het oneindige. Neem de tijd om te observeren, te begrijpen, te dromen. Deze eerste maand van het jaar biedt, meer dan ooit, een hemels spektakel voor iedereen.